1. ‘स्वच्छतेचा प्रकाश’ या पाठाचे लेखक कोण आहेत?
A) महात्मा गांधी
B) सेनापती बापट
C) यदुनाथ थत्ते
D) विनोबा भावे
Answer: या पाठाच्या शेवटी ‘- यदुनाथ थत्ते’ असे लेखकाचे नाव नमूद आहे.
2. लेखक शाळेत गेले असताना मुले प्रार्थनेनंतर कोणती कृती करत होती?
A) व्यायाम करत होती
B) प्रतिज्ञा म्हणत होती
C) राष्ट्रीय गीत गात होती
D) खेळ खेळत होती
Answer: शाळेत प्रार्थना झाल्यावर मुले प्रतिज्ञा म्हणत होती, असे पाठात नमूद आहे.
3. लेखकांनी प्रतिज्ञेतील ‘भारत माझा देश आहे’ या वाक्यात ‘माझा’ (Mine) ऐवजी कोणता शब्द वापरण्याची चर्चा केली?
A) सर्वांचा
B) आपला
C) त्यांचा
D) राष्ट्राचा
Answer: वस्तू सामायिक झाल्यावर तिची अधिक काळजी घेतली जावी, यासाठी ‘माझा’ ऐवजी ‘आपला’ वापरावा असे लेखकांनी सुचवले.
4. वस्तू ‘माझी’ असेल तर आपण तिची किती काळजी घेतो?
A) थोडी काळजी घेतो
B) जितकी काळजी घ्यायची तितकी
C) काळजी घेत नाही
D) इतरांवर अवलंबून राहतो
Answer: वस्तू ‘माझी’ असेल, तर आपण तिची ‘जितकी काळजी घ्यायची तितकी’ घेतो, असे लेखकांनी सांगितले आहे.
5. वस्तू ‘आपली’ (सामायिक) झाल्यावर लोक तिच्या स्वच्छतेकडे कसे पाहतात?
A) ती जपून ठेवतात
B) ती फेकून देतात किंवा दुर्लक्ष करतात
C) ती इतरांना वापरण्यास देतात
D) ती स्वच्छ करून ठेवतात
Answer: वस्तू ‘आपली’ (सामायिक) झाल्यावर ती ‘रस्त्यावर टाकून देतात’ असे उदाहरण लेखकांनी दिले आहे.
6. माणूस जसजसा मोठा होतो, तसतसा तो कोणती कल्पना विसरतो, असे लेखक सांगतात?
A) ‘विद्यार्थी दशेत अभ्यास करणे’
B) ‘हे विश्वची माझे घर’
C) ‘सत्यमेव जयते’
D) ‘पैसा हेच सर्वस्व’
Answer: मोठे झाल्यावर माणूस ‘हे विश्वची माझे घर’ ही कल्पना विसरतो.
7. स्वच्छतेच्या चळवळीत महात्मा गांधींसोबत कोणत्या थोर व्यक्तीचा उल्लेख पाठात आहे?
A) लोकमान्य टिळक
B) विनोबा भावे
C) दादाभाई नौरोजी
D) जवाहरलाल नेहरू
Answer: महात्मा गांधी, विनोबा भावे, सेनापती बापट, साने गुरुजी आणि संत गाडगेमहाराज यांचा उल्लेख आहे.
8. प्रवासात मुलाने मनुका खाल्ल्यावर त्याचे आवरण कुठे फेकले?
A) कचराकुंडीत
B) खिडकीतून बाहेर
C) लेखकाच्या हातात
D) डब्यातील आसनाखाली
Answer: मुलाने मनुका डब्यातच खाल्ला आणि त्याचे आवरण खिडकीतून बाहेर फेकून दिले.
9. रेल्वेच्या डब्यात काय लिहिलेले होते, ज्याकडे लेखकांनी मुलाचे लक्ष वेधले?
A) आरक्षण आवश्यक
B) शांतता राखा
C) थुंकू नका
D) मालमत्ता सरकारी आहे
Answer: खिडकीजवळ ‘थुंकू नका’ असे स्पष्ट लिहिलेले होते.
10. कचरा बाहेर फेकणाऱ्या मुलाला राग आल्यावर त्याने गाडीबद्दल काय म्हटले?
A) गाडी थांबवा
B) गाडी काय तुमच्या बापाची आहे काय?
C) गाडीची मालकी कोणाकडे आहे?
D) तुम्ही का ढवळाढवळ करता?
Answer: रागाने मुलाने ‘गाडी काय तुमच्या बापाची आहे काय?’ असा प्रश्न विचारला.
11. लेखकांनी रेल्वेच्या स्वच्छतेसाठी कोणता युक्तिवाद केला?
A) गाडी सरकारची आहे
B) गाडी कोणा एकाची नसून देशाची/आपली आहे
C) गाडीत स्वच्छतेचे नियम पाळले पाहिजेत
D) गाडी स्वच्छ ठेवल्यास आरोग्य चांगले राहते
Answer: गाडी माझ्या बापाची नाही, तुमच्या बापाची नाही, म्हणून ती आपली/देशाची आहे, म्हणून स्वच्छ ठेवावी.
12. केवळ ‘वंदे मातरम्’ किंवा ‘भारत माझा देश आहे’ असे बोलणे पुरेसे नाही, तर देशप्रेम कशातून व्यक्त व्हावे?
A) उंच डोंगरावर ध्वज फडकावून
B) सार्वजनिक मालमत्तेची काळजी घेऊन आणि ती स्वच्छ ठेवून
C) नेत्यांचे अनुकरण करून
D) प्रचंड पैसा कमवून
Answer: सार्वजनिक मालमत्तेची काळजी घेणे आणि ती स्वच्छ ठेवणे यात देशप्रेम व्यक्त झाले पाहिजे.
13. कोणत्या थोर समाजसेवकाने हातात झाडू घेऊन इतरांना शिकवण्यास सुरुवात केली?
A) महात्मा गांधी
B) सेनापती बापट
C) साने गुरुजी व संत गाडगेमहाराज
D) विनोबा भावे
Answer: साने गुरुजी आणि संत गाडगेमहाराज हातात झाडू घेऊन इतरांना शिकवायला लागले.
14. सेनापती बापट यांना कशाचा ध्यास होता?
A) उत्तम शिक्षण घेण्याचा
B) दशशस्त्र क्रांतीचे वेड
C) गावपातळीवर काम करण्याचा
D) सामाजिक सुधारणांचा
Answer: शिक्षण घेत असताना त्यांच्या डोक्यात ‘दशशस्त्र क्रांतीचे वेड’ होते.
15. सेनापती बापट यांनी देशसेवेसाठी कोणती प्रतिज्ञा घेतली होती?
A) कठोर तपश्चर्या करण्याची
B) संपूर्ण आयुष्य देशसेवेसाठी घालवण्याची
C) राजकीय पक्ष स्थापन करण्याची
D) शिक्षण पूर्ण करण्याची
Answer: त्यांनी आयुष्यभर देशसेवेसाठी घालवण्याची प्रतिज्ञा घेतली होती.
16. सेनापती बापट यांच्या दैनंदिन कामात कशाचा समावेश नव्हता?
A) पहाटे लवकर उठणे
B) पहाड चढणे
C) कामातून विश्रांती घेणे
D) रात्री उशिरापर्यंत काम करणे
Answer: ते दिवसभर कठोर काम करायचे आणि रात्री उशिरापर्यंत काम करत असत, विश्रांतीचा उल्लेख नाही.
17. सेनापती बापटांच्या मते, जगातील सर्व कामे कशी असतात?
A) कठीण
B) केवळ श्रमाचे
C) पवित्र
D) तुच्छ
Answer: त्यांच्या मते, सर्व कामे पवित्र असतात.
18. गावातील लोक सेनापती बापटांना सुरुवातीला कोणत्या नावाने संबोधित होते?
A) गुरुजी
B) दादा
C) पाहाण
D) स्वामी
Answer: गावातील लोक सेनापती बापटांना ‘पाहाण’ म्हणून बोलत असत.
19. गावकऱ्यांनी सेनापती बापटांना त्यांचे काम विचारले असता, त्यांनी काय उत्तर दिले?
A) देशासाठी शिक्षण देणे
B) स्वच्छतेचे
C) शस्त्रे जमवण्याचे
D) शेतीत मदत करण्याचे
Answer: सेनापती बापटांनी स्वतःचे काम ‘स्वच्छतेचे’ असल्याचे सांगितले.
20. गावकऱ्यांनी स्वच्छतेच्या कामाला कोणत्या लोकांचे काम म्हणून संबोधले?
A) नोकर-चाकरांचे
B) शेतकऱ्यांचे
C) राजकारण्यांचे
D) स्त्रियांचे
Answer: गावकऱ्यांनी स्वच्छतेला नोकर-चाकरांचे काम मानले.
21. सेनापती बापटांनी स्वच्छतेला कशाचा एक भाग मानले?
A) कष्टाचा
B) धर्माचा
C) देशसेवेचा
D) संपत्तीचा
Answer: त्यांच्या मते, स्वच्छता करणे हा देशसेवेचाच एक भाग आहे.
22. पूजा करणाऱ्या व्यक्तीच्या स्वच्छतेच्या सवयीचे उदाहरण सेनापती बापटांनी कशासाठी दिले?
A) स्वच्छतेची सवय घरापासून सुरू होते हे दर्शवण्यासाठी
B) धार्मिक कर्मकांडांवर टीका करण्यासाठी
C) देशसेवा आणि पूजा यातील फरक दाखवण्यासाठी
D) केवळ स्वच्छता पुरेशी नाही हे सांगण्यासाठी
Answer: जसे लोक घरात पूजा करण्यापूर्वी जागा स्वच्छ करतात, तसाच दृष्टिकोन सार्वजनिक स्वच्छतेसाठी हवा, हे पटवून देण्यासाठी.
23. सेनापती बापट यांनी कचरापेटीला कशाचा दर्जा दिला?
A) अभ्यासक्रमाचा
B) पूजेच्या वस्तूचा (मी पूजक कचरापेटीचा)
C) तुच्छ कामाचा
D) सार्वजनिक जागेचा
Answer: त्यांनी म्हटले: ‘मी पूजक कचरापेटीचा | देशाचा मीही पूजक ||’.
24. सेनापती बापटांनी ‘त्याची मी झाडी बैठक’ असे कोणासाठी म्हटले आहे?
A) गावकऱ्यांसाठी
B) देशासाठी
C) सखावया देव (मित्र देव) यासाठी
D) स्वतःच्या घरी
Answer: बापटांनी ‘सखावया देव माझा | त्याची मी झाडी बैठक ||’ असे म्हटले आहे.
25. सेनापती बापटांचे व्रत आणि बोलणे ऐकून लोकांच्या कशात हळूहळू बदल झाला?
A) राहणीमानात
B) कामाच्या पद्धतीत
C) वृत्तीत (दृष्टिकोनात)
D) आर्थिक परिस्थितीत
Answer: त्यांच्या उदाहरणाने लोकांच्या वृत्तीत हळूहळू बदल होत गेला.
26. सेनापती बापटांच्या कार्याची माहिती कोणाच्या लिखाणातून घेतली गेली असावी?
A) यदुनाथ थत्ते
B) महात्मा गांधी
C) डॉ. रघुवर गोडबोले
D) विनोबा भावे
Answer: सेनापती बापट यांच्या भागाच्या शेवटी ‘- डॉ. रघुवर गोडबोले’ असे नमूद आहे.
27. पहाटे उठून पहाड चढणे आणि रात्रभर काम करणे हे सेनापती बापटांसाठी काय होते?
A) केवळ शारीरिक व्यायाम
B) देशसेवेची प्रतिज्ञा पूर्ण करण्याचा एक भाग
C) नोकरीचा भाग
D) वेळेचा अपव्यय
Answer: हे त्यांच्या देशसेवेच्या प्रतिज्ञेशी संबंधित होते आणि सर्व कामे पवित्र आहेत, या विचाराने ते करत असत.
28. लेखकांनी मुलांना राष्ट्रीय संपत्तीची काळजी घेण्यासाठी काय म्हणून आवाहन केले आहे?
A) उत्साहाने माना डोलावून कामाला लागा
B) मोठी माणसे बना
C) खर्च जपून करा
D) अन्यायाविरुद्ध लढा
Answer: लेखकांनी आवाहन केल्यानंतर ‘मुलींनी उत्साहाने माना डोलवल्या’, याचा अर्थ त्यांनी ही भावना स्वीकारली.
29. जर लोक केवळ ‘भारत माझा देश आहे’ असे म्हणत असतील, पण सार्वजनिक ठिकाणी कचरा करत असतील, तर ते कशाचे लक्षण आहे?
A) सत्यवादीपणाचे
B) ढोंगी देशप्रेमाचे
C) अज्ञानपणाचे
D) स्वच्छतेच्या नियमांबद्दलच्या उदासीनतेचे
Answer: ओठातून भारत माझा देश आहे असे बोलून पोटातून गलिच्छ भावना व्यक्त करणे, हे ढोंगीपणाचे लक्षण आहे.
30. गायकवाण्यांनी सेनापती बापटांना भेटण्यासाठी कोणाला पाठवले?
A) स्वतःला
B) एका शिपायाला
C) वडिलांना
D) एका विद्यार्थ्याला
Answer: गायकवाण्यांच्या वडिलांनी भेट घेऊन मुलाला स्वच्छतेच्या मोहिमेबद्दल समजावले.
31. ज्या व्यक्तीने ‘स्वच्छता’ हेच आपले काम असल्याचे सांगितले, तो कोण होता?
A) महात्मा गांधी
B) संत गाडगेमहाराज
C) सेनापती बापट
D) साने गुरुजी
Answer: सेनापती बापट यांनी गावकऱ्यांना ते स्वच्छतेचे काम करतात असे सांगितले.
32. ‘माझा’ या शब्दाऐवजी ‘आपला’ शब्द वापरल्यास काय होईल, असे लेखकांचे मत आहे?
A) ती वस्तू अधिक सुंदर दिसेल
B) ती वस्तू अधिक जबाबदारीने जपली जाईल
C) ती वस्तू लवकर खराब होईल
D) ती वस्तू सरकारी होईल
Answer: आपला’ शब्द वापरल्याने ती वस्तू अधिक जबाबदारीने जपली जाईल, अशी लेखकांना अपेक्षा आहे.
33. सेनापती बापट यांना गावकऱ्यांकडून ‘पाहाण’ ही उपाधी मिळण्याचे मुख्य कारण काय होते?
A) ते पाहुण्यासारखे राहात होते.
B) ते स्वतःला नोकर-चाकरांचे काम सांगत होते.
C) ते उत्तम भाषण करत नव्हते.
D) ते क्रांतीचे वेड डोक्यात ठेवून आले होते.
Answer: पाहाण म्हणजे साधा माणूस/पाहुणा, असे लोक मानायचे आणि त्यांना वाटले की ते नोकर-चाकरांचे काम का करत आहेत.
34. स्वच्छतेच्या चळवळीत महात्मा गांधी यांनी कशासाठी प्रयत्न केले?
A) शिक्षण आणि ज्ञान प्रसारासाठी
B) समाजात स्वच्छ, निर्भेळ आणि निर्मळ जीवन आणण्यासाठी
C) गुलामगिरी नष्ट करण्यासाठी
D) शेतकऱ्यांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी
Answer: स्वच्छतेमुळे समाजात स्वच्छ, निर्भेळ आणि निर्मळ जीवन यावे यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.
35. गावकऱ्यांनी सेनापती बापटांवर कोणता आक्षेप घेतला?
A) ते राजकारण करत नाहीत.
B) ते खूप कठीण काम करतात.
C) स्वच्छतेचे काम हीन आहे.
D) ते केवळ गप्पा मारतात.
Answer: गावकऱ्यांच्या मते, स्वच्छतेचे काम नोकर-चाकरांचे असल्यामुळे ते हीन होते.
36. जर गाडी ‘माझ्या बापाची नाही’, तर ती स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी कोणाची आहे?
A) सरकारची
B) प्रवाशांची
C) चालकाची
D) देशाच्या प्रत्येक नागरिकाची
Answer: देशाची मालमत्ता असल्यामुळे प्रत्येक नागरिकाची ती स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी आहे.
37. स्वच्छतेचा प्रकाश पाठात उल्लेखलेले ‘डोंगर उपडेबोडके’ हे कशाचे प्रतीक आहे?
A) भौगोलिक स्थिती
B) देशाची मालमत्ता
C) पर्यटनाचे ठिकाण
D) जंगलतोड
Answer: डोंगर उपडेबोडके हे देखील देशाची मालमत्ता आहेत आणि त्यांची काळजी घेतली पाहिजे, असे लेखकांनी सांगितले.
38. सेनापती बापटांनी स्वच्छतेबद्दल लोकांना काय समजावून सांगितले?
A) स्वच्छता आरोग्यासाठी आवश्यक आहे.
B) स्वच्छता करणे हा देशभक्तीचा मार्ग आहे.
C) स्वच्छता केल्यास पैसा मिळतो.
D) स्वच्छता केवळ नोकर-चाकरांनीच करावी.
Answer: स्वच्छता हा देशसेवेचा एक भाग आहे, असे त्यांनी लोकांना पटवून दिले.
39. संत गाडगेमहाराजांनी स्वच्छतेच्या चळवळीसाठी काय केले?
A) प्रवचने दिली
B) कीर्तने केली
C) हातात झाडू घेऊन शिकवण दिली
D) शाळा काढल्या
Answer: संत गाडगेमहाराज हातात झाडू घेऊन इतरांना शिकवत होते.
40. सैनपती बापट यांचे मूळ ध्येय दशशस्त्र क्रांतीचे असूनही त्यांनी स्वच्छतेच्या कामाला का महत्त्व दिले?
A) देशसेवा कोणत्याही रूपात करता येते, हे पटवून देण्यासाठी.
B) क्रांती सोपी नव्हती म्हणून.
C) गावकऱ्यांनी त्यांना ते काम दिले म्हणून.
D) त्यांना दुसरे कोणतेही काम मिळत नव्हते म्हणून.
Answer: देशसेवेची प्रतिज्ञा घेतल्यानंतर त्यांनी सर्व कामे पवित्र मानली आणि देशसेवा कोणत्याही मार्गाने करता येते, हे दर्शवले.
41. मुलाला ‘थुंकू नका’ हे वाचूनही तो कचरा बाहेर फेकत होता, यातून त्याची कोणती वृत्ती दिसते?
A) नियम पाळण्याची
B) बेफिकीरीची (निष्काळजीपणाची)
C) शिस्तीची
D) उत्तम वाचनाची
Answer: ‘थुंकू नका’ वाचूनही कचरा बाहेर फेकणे, ही सार्वजनिक मालमत्तेबद्दल बेफिकीरीची वृत्ती दर्शवते.
42. सेनापती बापट यांनी कोणत्या गोष्टीला ‘झाडी बैठक’ म्हटले आहे?
A) मंदिराला
B) आपल्या देशाच्या जागेला
C) कचरापेटीला
D) आपल्या घराला
Answer: ‘सखावया देव माझा | त्याची मी झाडी बैठक ||’ देव (देश) जेथे असतो, ती जागा (बैठक) मी स्वच्छ करतो.
43. सैनपती बापट यांचा स्वच्छतेचा संदेश ऐकल्यावर गावकऱ्यांच्या कुटुंबियांमध्ये काय घडले?
A) ते तातडीने कामाला लागले.
B) ते शांतपणे परत गेले.
C) त्यांनी काळजीपूर्वक कुजबूज केली.
D) त्यांनी बापटांना हसून प्रतिसाद दिला.
Answer: ‘त्यांच्या कुटुंबियांमध्ये कुजबूज सुरू झाली’.
44. स्वच्छतेच्या माध्यमातून निर्मळ जीवन जगण्याचा प्रयत्न कोणत्या दोन व्यक्तींनी केला?
A) यदुनाथ थत्ते आणि डॉ. रघुवर गोडबोले
B) महात्मा गांधी आणि विनोबा भावे
C) सेनापती बापट आणि साने गुरुजी
D) संत गाडगेमहाराज आणि विनोबा भावे
Answer: महात्मा गांधी आणि विनोबा भावे यांनी समाज स्वच्छ व निर्मळ करण्याचा प्रयत्न केला.
45. लेखकांनी मुलांसोबत ‘माझा’ आणि ‘आपला’ शब्दांवर चर्चा कधी केली?
A) शाळेत प्रार्थनेनंतर
B) रेल्वेच्या प्रवासात
C) घरी बसून
D) गावात सभेत
Answer: लेखकांनी शाळेत प्रार्थना संपल्यावर मुलांशी प्रतिज्ञेच्या वाक्यावर चर्चा केली.
46. कचरा सार्वजनिक ठिकाणी फेकूनही मुलाला राग का आला?
A) लेखकांनी त्याला वस्तू बाहेर टाकण्यास मनाई केली म्हणून.
B) लेखकांनी त्याला उपदेश केला म्हणून.
C) त्याने आपले स्वातंत्र्य धोक्यात आल्याचे मानले.
D) लेखकांनी त्याच्यावर मालकी हक्क सांगितला नाही म्हणून.
Answer: लेखकांनी त्याचे ‘थुंकू नका’ कडे लक्ष वेधल्यावर त्याला राग आला, कारण त्याला वाटले की सार्वजनिक मालमत्ता कोणाची नाही, त्यामुळे कोणीही नियमांवर बोलू नये.
47. सेनापती बापट यांनी लोकांना केवळ स्वच्छता शिकवली नाही, तर काय शिकवले?
A) शस्त्रे चालवणे
B) कामाची प्रतिष्ठा (सर्व कामे पवित्र असतात)
C) मोठी स्वप्ने पाहणे
D) राजकारणात सक्रिय होणे
Answer: त्यांनी लोकांना शिकवले की सर्व कामे पवित्र असतात आणि स्वच्छतेचे कामही हीन नाही.
